at
Leestijd: 18 minuten
Typografie is een van de belangrijkste elementen voor elk ontwerp, van visitekaartjes tot websites. Het gaat niet alleen om het kiezen van het juiste lettertype, maar ook om het begrijpen van de principes en regels die de kunst van typografie beheersen. Of je nu een grafisch ontwerper, een marketeer of gewoon iemand met interesse in design bent, het begrijpen van de basisprincipes van typografie is van groot belang.
Chris Jansen / 21 augustus 2023
Alles over typografie
In deze uitgebreide guide behandelen we alles wat je moet weten over typografie. Van de geschiedenis en terminologie tot de beste voorbeelden en tips voor het kiezen en effectief gebruiken van lettertypen.
Snel naar:
Typografie?!
Bij het bepalen van typografie gaat het niet alleen om een lettertype kiezen dat er goed uitziet en past in je algemene ontwerp, het gaat ook om de juiste snaar raken om een boodschap over te brengen, een emotie te versterken of sfeer te creëren. Typografie kan dus ook worden ingezet om te veranderen hoe mensen de inhoud van je artikel lezen. Of om de actie die je van ze verlangt te benadrukken. Door bijvoorbeeld verschillende lettertypes te gebruiken, of bepaalde groottes te gebruiken om koppen of tussenkoppen aan te geven.
Er zijn veel goede bronnen om het juiste lettertype voor je huisstijl, website of project te vinden. Een favoriet voor gratis lettertypes is Google Fonts, maar er zijn tal van aanbieders, zoals MyFonts of Adobe Fonts.
Voor een uniekere uitstraling raad ik aan om als basisfont in bijvoorbeeld je huisstijl niet voor een gratis lettertype te gaan, maar om er een te kopen, of te laten ontwikkelen. Dit kan een grote investering zijn, maar het is het zeker waard. Zorg er wel voor dat je een duidelijk idee hebt van wat je wilt bereiken voordat je met de ontwerper praat.
Geschiedenis van typografie
Typografie heeft een rijke geschiedenis die teruggaat tot de oudheid. Het begint bij de oorsprong van het schrift. De oudste bekende vormen dateren van meer dan 5.000 jaar geleden. Denk hierbij aan het spijkerschrift of hiërogliefen. De oudste vormen waren pictografisch. Dit betekent dat er vooral afbeeldingen werden gebruikt om iets uit te drukken.
Laten we maar gewoon starten in de Middeleeuwen. Er waren toen weinig boeken, omdat ze heel duur waren. Ze werden (over)geschreven door monniken in een klooster.
Je kunt je voorstellen dat dit een tijdrovend klusje was, vooral omdat ze heel netjes probeerden te schrijven en veel sierletters en illustraties maakten. Dit is het begin van de kalligrafie.
In de 15e eeuw werd door Johannes Gutenberg de drukpers uitgevonden. Dit wordt beschouwd als 1 van de belangrijkste mijlpalen in de geschiedenis van typografie. Hierdoor werd het mogelijk om boeken en andere geschriften op grote schaal te produceren, wat de verspreiding van kennis en informatie enorm bevorderde.
Van ‘fondre’ naar font
Boeken werden gedrukt met behulp van loden letters. Afzonderlijke letters werden met de hand in een zethaak gezet om zo een pagina op te maken. De letters werden bewaard in een kast. Bovenin de kast lagen de hoofdletters en onderin de kleine letters. Hier hebben we de woorden bovenkastletter en onderkastletter nog aan te danken. Ook het woord font is hier ontstaan. Dit is een verbastering van het Franse woord ‘fondre’, wat gieten of smelten betekent en verwijst naar de loden gegoten zetletters.
De eerste lettertypes waren geïnspireerd op de handgeschreven letters van de monniken (gotische of fraktur lettertypes) en zijn vaak moeilijk te lezen. Later ontstonden de zogenaamde Antiqua-lettertypes die veel meer op de oude Romeinse letters leken en ook nog een schuine variant had. Deze werd ook Italisch of cursief genoemd.
Groeiende populariteit en nieuwe uitstralingen
Uiteindelijk werden deze Antiqua-lettertypes steeds populairder en kwamen er meer soorten op de markt. Denk aan de Garamond (ca. 1500), Baskerville (1757) en Bodoni (1798). In 1884 werd de Linotype uitgevonden. Een zetmachine met een toetsenbord. Deze werd vooral ingezet bij het zetten van kranten en tijdschriften. Begin 1900 kwamen de schreefloze lettertypes om de hoek kijken, zoals de Akzidenz Grotesk (1896) Gill Sans (1927), Universe (1956) en Helvetica (1957).
In de jaren ’80 en ’90 van de twintigste eeuw werd de digitale technologie steeds belangrijker en ontstonden er een legio aan lettertypes en kunstrichtingen. De typografie ontwikkelde zich tot een van de belangrijkste elementen in de grafische vormgeving.
Soorten lettertypes
Lettertypes zijn grofweg in te delen in 2 categorieën. Met schreef (op z’n Frans: serif) en schreefloos (sans-serif). De meeste mensen zullen het verschil tussen deze 2 wel weten. Schreeflettertypen hebben kleine dakjes aan de uiteindes van de letters, zoals Times New Roman. Terwijl een schreefloos lettertype dat niet heeft. Denk daarbij aan bijvoorbeeld Arial.
Maar eigenlijk is deze indeling wat te beperkt, want er zijn nog veel meer mogelijkheden. Denk bijvoorbeeld aan lettertypes met een handgeschreven look. Is dat een serif, of een sans serif lettertype? We lichten 5 fontcategorieën toe:
- Serif
- Sans-serif
- Slab-serif
- Script
- Handgeschreven
1. Serif
Een serif lettertype wordt gekenmerkt door kleine ‘versieringen’ aan het uiteinde van de letters. Die noemen we ook wel ‘serifs’, waar de naam van deze categorie op is gebaseerd. Deze kleine lijntjes geven het lettertype een meer traditionele en formele uitstraling.
Serif lettertypes worden van oudsher vaak gebruikt voor langere teksten, zoals boeken, kranten en tijdschriften. Simpelweg omdat ze de ogen gemakkelijk van letter naar letter leiden en daarmee de leesbaarheid bevorderen. De stijl van een serif lettertype straalt een gevoel van betrouwbaarheid, autoriteit en klassieke elegantie uit. Er zijn mensen die vinden dat ze een ouderwetse look hebben. Maar ze winnen tegenwoordig steeds meer terrein op de sans-serif fonts.
Bekende serif letterypes: Times New Roman, Didot, Palatino, Georgia
2. Sans-serif
Een sans-serif lettertype – ook wel non-serif genoemd – kenmerkt zich door het ontbreken van de bovengenoemde ‘versieringen’ aan het uiteinde van de letters. Het resultaat: een strakkere, moderne en minimalistische uitstraling. Schreefloze lettertypes worden vaak gebruikt in digitale uitingen, zoals websites en apps.
Vooral op kleinere schermen bevordert de keuze voor non-serif fonts namelijk de leesbaarheid. Maar dankzij de steeds beter wordende schermen met hogere resoluties ziet je de serif letterypes ook weer steeds vaker online. Deze lettertypestijl geeft ontwerpen een eigentijdse stijl en sans-serif fonts worden vaak geassocieerd met eenvoud en functionaliteit. Ze hebben vaak een cleane look en zijn daarom erg populair.
Bekende sans-serif lettertypes: Helvetica, Arial, Futura, Open Sans
3. Slab-serif
Een slab serif is een lettertype dat wordt gekenmerkt door dikke, rechthoekige ‘uitsteeksels’ aan de uiteinden van de letters. Die uitsteeksels zorgen voor een robuuste en opvallende uitstraling. Deze lettertypecategorie wordt vaak gebruikt voor krachtige, knallende ontwerpen en identiteiten waarin de boodschap extra kracht wordt bijgezet door de fontkeuze. De slab serif-stijl geeft een ontwerp een gevoel van stabiliteit en autoriteit, dankzij de stevige vormen en opvallende details.
Bekende slab-serif lettertypes: Roboto Slab, Josefin Slab, ITC Lubalin Graph, American Typewrite
4. Script
Een script lettertype kenmerkt zich door vloeiende, verbonden lijnen die lijken op handgeschreven kalligrafie. Deze fonts hebben vaak sierlijke lussen en krullen, waardoor teksten en elegant uiterlijk krijgen. Dit type letter wordt vaak gebruikt voor formele gelegenheden zoals uitnodigingen, bruiloften en exclusieve merkidentiteiten. Een script lettertype voegt een gevoel van gratie en verfijning toe aan ontwerpen en roept een gevoel van traditie en verfijning op.
Bekende script lettertypes: Brush Script, Kunstler Script, Sacramento
5. Handgeschreven
Handgeschreven lettertypes bootsen het uiterlijk van met de handgeschreven teksten na. Dat resulteert onder meer in variaties in lijndikte en informele vormen. Dit type letter wordt vaak gebruikt om een persoonlijk, creatief en authentiek gevoel over te brengen. Je ziet ze vaak in ontwerpen zoals uitnodigingen, kaarten of in logo’s waar een menselijke touch gewenst is. Handgeschreven fonts kunnen een ontwerp ook een unieke en ambachtelijke stijl geven, waardoor het warmer en ‘kleinschaliger’ wordt voor het publiek.
Bekende handgeschreven lettertypes: Lucida Handwriting, Marker Felt, Amatic, Architects Daughter
Typografie gebruiken in je ontwerp
Typografie kan je visuele identiteit maken of breken. Veel designers zijn er bang voor en vallen snel terug op de ‘oude vertrouwde’ fonts, omdat ze niet zo goed overweg kunnen met typografie. Er zijn zóveel keuzes die je kunt maken dat je snel de weg kwijtraakt. En dan hebben we het nog niet eens over de ontwikkeling van eigen lettertypes – oftewel bespoke fonts (daarover verderop meer!).
6 tips voor de toepassing van typografie in je huisstijl:
1. Hiërarchie
Hier draait het vooral om de functie van typografie en de boodschap die je ermee wilt overbrengen. Deel je tekst op in stukjes van belangrijk naar minder belangrijk. Wat is het belangrijkste? Wat moet als eerste worden gelezen? En wat moet er daarna gelezen worden?
In de praktijk betekent dit dat je bijvoorbeeld ‘begint’ met een grote titel die de aandacht trekt. Wat je hier vertelt, moet dus het belangrijkste zijn wat je wilt overbrengen. Bijvoorbeeld de naam van je evenement. Wat daarna het belangrijkste is, wil je dat als 2e gelezen wordt. Denk aan de datum van je event. Door deze in een kleiner lettertype te zetten zal dit onderdeel niet als eerste worden gelezen.
Een handige vuistregel is om de titel en koppen minimaal 2 keer zo groot te maken als de bodytekst. Of als je echt veel verschil wilt, zelfs 4 keer zo groot. Stel, je bodytekst is 16 punten, dan maak je de tussenkop 32 punten en de titel 64 punten.
2. Fontcombinaties
Het combineren van fonts maakt een design spannender en aantrekkelijker. Houd er rekening mee dat de verschillende fonts die je gebruikt in je ontwerp elkaar aanvullen. Het is daarom niet zo handig om een sans-serif lettertype te combineren met een soortgelijke sans-serif. Er zit dan te weinig verschil tussen de twee lettertypes. Een sans-serif is bijvoorbeeld veel beter te combineren met een serif lettertype, of een handgeschreven lettertype. Je kunt ook een condensed sans-serif als kop combineren met een ‘normale’ sans-serif.
Als je lettertypes wilt combineren is het altijd een goed idee om lettertypes te gebruiken met een vergelijkbare x-hoogte – de basishoogte van de letters. Dit zorgt voor gelijke regelhoogtes en ‘t leest veel lekkerder.
3. Contrast
Contrast gaat ook weer over de functie van typografie. Over het algemeen kun je stellen: hoe meer contrast, hoe beter. Zwart op wit zorgt voor de beste leesbaarheid, ook van een afstand. Veel witruimte om je tekst maakt ook dat de tekst er echt uit springt.
4. Gewicht
Bij het opmaken van teksten is het slim om gebruik te maken van verschillende ‘gewichten’. De meest gangbare font weights zijn light, regular, bold en black. Light zorgt als vanzelfsprekend voor de ‘dunste’ letter en black voor de ‘dikste’. Niet elk font heeft evenveel varianten. Zo zijn er fontfamilies met kleine tussenstappen, zoals ultra light, thin, light, regular, medium, semi bold, bold, extra bold en black. Fonts met een variable weight zijn zelfs toepasbaar in eindeloze diktevarianten.
Tip: sla bij je gewichtskeuze steeds minimaal 1 gewicht over. Combineer dus light met bold, of regular met extra bold. Dit zorgt voor meer contrast tussen de 2 lettertypegewichten.
Maak gebruik van de ‘opvallendheid’ van de gewichtsklasses om je tekstontwerp een bepaalde functie mee te geven. Dikgedrukte teksten zijn goed bruikbaar voor koppen of buttons, maar een volledige brochure in bold is dan weer niet zo lekker leesbaar. Enkele woorden in een alinea in bold kunnen juist weer wel extra nadruk leggen op bepaalde woorden of USP’s.
5. Uitlijning
In de westerse landen lezen we allemaal van links naar rechts. Linkslijnende tekst gebruiken in je ontwerp heeft daarom de voorkeur. Dit leest simpelweg het makkelijkste. Bij rechtslijnende tekst verspringt de positie waar de zin verspringt elke regel. Dit leest veel minder makkelijk en is vermoeiender voor de ogen.
Uitgevulde tekst is iets wat veel mensen zonder grafische opleiding gebruiken, maar levert vaak lelijke ontwerpen op. Bij uitgevulde tekst worden de woorden verspreid over een regel en worden de spaties verbreed of juist smaller gemaakt om woorden en zinnen passend te krijgen. Dit maakt dat er ‘sloten’ ontstaan in de tekst. Dit zijn witruimtes die door de tekst lijken te stromen. Een geoefende ontwerper weet hoe hij dit op kan lossen. Ben je dat niet, dan kun je uitgevulde tekst dus beter niet gebruiken.
6. Lijnhoogte en spatiëring
De lijnhoogte of regelafstand en spatiëring in een tekst zijn erg belangrijk. Een te krappe lijnhoogte zorgt voor een vaste brok tekst, wat er zeer onaantrekkelijk uitziet en vaak moeilijk leesbaar is. Te ruime lijnhoogtes zorgen er daarentegen weer voor dat de tekst uit elkaar valt in losse regels.
De toepassing van optimale lijnhoogtes verschilt voor bijvoorbeeld een digitaal ontwerp ten opzichte van drukwerk. Voor een website wordt over het algemeen een iets ruimere lijnhoogte gehanteerd dan voor drukwerkuitingen.
Bij spatiëring gaat het over de ruimte tussen de afzonderlijke letters. Een te ruime spatiëring zorgt ervoor dat de letters erg los van elkaar komen te staan en het kan daardoor lijken alsof er een spatie tussen sommige letters staat. Een te krappe spatiëring zorgt voor ‘opgepropte’ woorden en zinnen.
Elk font heeft een standaard spatiëring, maar met een aangepaste spatiëring kun je een eigen uitstraling creëren. Zo kan een ruime spatiëring van lettertypes een heel chique uitstraling aan je ontwerp geven.
Typografieregels vastleggen in een brand guide
Het vaststellen van regels voor het gebruik van lettertypen in een merkrichtlijn is van cruciaal belang om consistentie en herkenbaarheid te waarborgen. Door specifieke lettertypen te kiezen en richtlijnen te definiëren voor de toepassing, zorg je voor consistentie in visuele communicatie. Dit versterkt de herkenbaarheid en vertrouwdheid bij je publiek.
Bovendien voorkomen duidelijke regels voor lettertypegebruik in een brand book of huisstijlhandboek verwarring en willekeurige keuzes. Zéker in grotere teams waar verschillende mensen aan ontwerpprojecten werken. Dit bespaart tijd en verkleint de kans op inconsistente keuzes, wat uiteindelijk resulteert in een betere merkpresentatie.
Kortom, het vastleggen van lettertyperichtlijnen in een merkhandleiding bevordert merkherkenning, versterkt de visuele identiteit en vergemakkelijkt een efficiënt ontwerpproces.
Custom font families
Je bent je er misschien niet bewust van, maar de herkenbaarheid van sommige bekende merken zijn grotendeels gebaseerd op de kracht van typografie. Niet voor niets kiezen veel bekende merken voor eigen ontwikkelde fonts. Denk aan merken als Netflix, Samsung, Google, AC Milan, BBC, Top Gear en Audi.
Door eigen lettertypefamilies te ontwikkelen, creëren ze direct een gevoel van eigenheid in al hun marketing- en communicatie-uitingen. Door tailor made typografie te ontwikkelen, kunnen merken hun eigen stijl, karakter en waarden weerspiegelen, wat ze helpt zich te onderscheiden in hun markt.
Aandachtspunten voor lettertypekeuzes
Liever werken met bestaande typografie in je visuele identiteit? Begrijpelijk. Hieronder 3 relevante overwegingen bij het selecteren van de fonts voor je visuele identiteit:
1. Merkidentiteit & doelgroep
Het lettertype dat je kiest, moet in lijn zijn met de merkidentiteit die je wilt uitstralen. Denk dus na over het karakter van je merk. Wil je een moderne, elegante, speelse, of juist een zakelijke uitstraling? Het lettertype moet ook aansluiten bij je doelgroep. Wat past bij hun belevingswereld en verwachtingen? Een formele zakelijke doelgroep vereist wellicht een ander lettertype dan een jong en creatief publiek.
2. Leesbaarheid vs. eigenheid
Het lettertype dat je kiest, moet gemakkelijk leesbaar zijn. Zowel in digitale producten als op drukwerk. Vermijd complexe of té decoratieve lettertypen die afbreuk kunnen doen aan de leesbaarheid. Zorg er bovendien voor dat lettertypes goed werken in verschillende groottes en gewichten. Voor langere teksten is een goed leesbaar schreefloos lettertype vaak een veilige keuze. Een schreefletter is mogelijk meer geschikt voor titels en koppen. Kiezen voor een authentiek font met veel eigenheid dat niet lekker wegleest, is dus niet altijd dé way to go.
3. Veelzijdigheid & combineren
Bij het kiezen van één of meerdere lettertypes voor je huisstijl is het belangrijk om een combinatie van verschillende lettertypen te overwegen. Je kunt daarmee meer diepgang in je typografie creëren. De combinatie moet echter wel en een samenhangende uitstraling hebben én consistent worden doorgevoerd. Overweeg ook de veelzijdigheid van elk lettertype. Kan het goed werken in verschillende contexten, zoals in online banners, op een visitekaartje en ga zo maar door?
Let’s do some typing!
Typografie is een belangrijk onderdeel binnen de designwereld. En dit artikel geeft wel aan wat er allemaal bij komt kijken. Ga eens na bij je eigen merk: voldoet de gekozen typgrafie aan de eisen en bieden de gekozen fonts je herkenbaarheid en toch veel mogelijkheden? Als je (nog) meer wilt weten over typografie of advies wilt, neem dan contact met ons op.
Meer weten over typografie?
Wil je meer weten over de toepassing van lettertypes of een uitdagende typografie-opdracht bij hem neerleggen? Neem dan contact op.
